शतकानुशतके महाराष्ट्रात गणेश चतुर्थी हा घरगुती सण होता. तो बदलला राजकारणाने. 1893 च्या जातीय दंगलींनंतर आलेल्या सभाबंदीच्या नियमांमुळे भारतीयांना मोठ्या संख्येने जमणे कठीण झाले — पण धार्मिक सणाला सूट होती.
भाऊ रंगारी म्हणून ओळखले जाणारे भाऊसाहेब लक्ष्मण जवळे यांनी 1892 मध्ये पुण्यात पहिला सार्वजनिक गणपती बसवला, असे सर्वसाधारणपणे नोंदवले जाते. बाळ गंगाधर टिळकांनी त्याची क्षमता ओळखली आणि 1893 पासून आपल्या ‘केसरी’ वृत्तपत्रातून जोरदार प्रचार केला: सर्व जातींसाठी खुला दहा दिवसांचा सार्वजनिक मेळावा, व्याख्याने, संगीत, कविता आणि मिरवणुकांसह. एका दशकात तो संपूर्ण मुंबई इलाख्यात पसरला.
मुंबईत गिरगावच्या केशवजी नाईक चाळीने 1893 मध्ये सार्वजनिक गणेशोत्सव सुरू केला आणि तेव्हापासून दरवर्षी तो होतो. हा शहरातील सर्वात जुना सार्वजनिक गणपती आहे आणि तो आजही जुन्या पद्धतीने चालतो — लहान मूर्ती, प्रायोजकांचे फलक नाहीत, मूळचे मेळे आणि भजने.
नावे
मंडळे, ठिकाणे आणि व्यक्ती, प्रत्येक काय आहे त्यासह| नाव | कुठे | हे काय आहे |
|---|---|---|
| केशवजी नाईक चाळ1893 | खाडिलकर रोड, गिरगाव | टिळकांनी ही कल्पना उचलली त्याच वर्षी सुरू झालेला मुंबईचा पहिला सार्वजनिक गणेशोत्सव. अजूनही मूळ स्वरूपात, प्रायोजकांशिवाय. |
| भाऊ रंगारी गणपती1892 | बुधवार पेठ, पुणे | सर्वसाधारणपणे कुठलाही पहिला सार्वजनिक गणपती म्हणून नोंदलेला; मूर्तीत गणपती राक्षसाचा वध करताना दाखवला आहे, ज्याचा त्या काळी राजकीय अर्थ लावला गेला. |
| बाळ गंगाधर टिळक1893 | पुणे आणि बॉम्बे | वसाहती सभाबंदी नियम ज्याला हात लावू शकत नव्हते असा लोक एकत्र आणण्याचा मार्ग म्हणून केसरीतून सार्वजनिक उत्सवाचा प्रचार केला. |
| केसरी आणि मराठा1881 | पुणे | टिळकांची वृत्तपत्रे, ज्यांतून ही मोहीम चालली. |
| गिरगाव1890 चे दशक | दक्षिण मुंबई | जुन्या शहराचे मराठी हृदय, जिथे मुंबईचा उत्सव सुरू झाला आणि जिथे अनेक सर्वात जुनी मंडळे अजूनही आहेत. |
| The melas1890 चे दशक | गिरगाव आणि लालबाग | उत्सवात गाणी आणि उपरोध सादर करणारे मेळे; राजकीय आशय हाच मुद्दा होता. |
| Sarvajanik mandals1893 पासून | संपूर्ण शहरात | सार्वजनिक गणपती चालवणारे समितीचे स्वरूप; आता मुंबईत कित्येक हजार नोंदणीकृत. |
| अनंत चतुर्दशी | संपूर्ण शहरात | अकरावा दिवस, जेव्हा सर्वात मोठ्या मूर्ती विसर्जनाला जातात. |
जाणून घेण्यासारखे
- उत्सव राजकीय होण्यापूर्वी सार्वजनिक होता, पण त्याचे प्रमाण टिळकांमुळे आहे.
- गिरगावची केशवजी नाईक चाळ ही मुंबईतील सर्वात जुनी आहे आणि 1893 पासून अखंड चालू आहे.
- सर्व जातींसाठी खुले हे तत्त्व हेतुपुरस्सर होते आणि त्या काळी त्यावर वाद झाला.
- बहुतेक अतिशय जुनी मंडळे गिरगाव, लालबाग आणि परळमध्ये आहेत — गिरणी आणि मराठी परिसर.
- व्याख्याने आणि मेळ्यांनी सुरू झालेले आता बहुतांशी भव्य देखावे आहेत, आणि तोही इतिहासाचाच भाग आहे.
गणेशोत्सवाविषयी आणखी
शहर दुसऱ्या पद्धतीने वाचा
या पानाविषयी. सणांच्या तारखा चांद्र दिनदर्शिकेनुसार बदलतात आणि व्यवस्था दरवर्षी बदलते. इथली सर्व माहिती 2026 मधील मुंबईचे चित्र आहे — ताजी यादी नव्हे, तर सुरुवातीचा आधार. जाण्यापूर्वी वेळा, मार्ग आणि दर्शनाचे नियम तपासून घ्या.
मंडळे, मंदिरे, दुकाने आणि कंपन्यांची नावे त्यांच्या मालकांची आहेत. यादीतील समावेश केवळ स्वतंत्र माहितीसाठी आहे — शिफारस, क्रमवारी किंवा संलग्नता नव्हे.